Un recoñecemento ao labor ben feito: Escaes

Segundo datos do Banco Central da Reserva do Perú, a provincia de Cutervo é a cuarta máis pobre do país, coincidindo tamén coa dubidosa honra de ser a zona máis deficitaria en canto a atención estatal. Cutervo, que se atopa na parte central do departamento de Cajamarca, nos Andes Norteños, é ademais a provincia máis densamente poboada, con 128 habitantes por quilómetro cadrado.
Por iso, Escaes, Escola Campesiña de Educación e Saúde, decidiu comezar na provincia un novo e optimista proxecto. A cabeza visible desta ONGD é Carmen Parrado, a médica galega que marchou hai vinte anos coa intención de mellorar as condicións de vida das poboacións rurais andinas máis desfavorecidas. Dende 1994, Escaes está levando a cabo un programa que pretende mellorar as condicións nas que se atopan os habitantes desta zona do Perú.
Traballando conxuntamente coa poboación do lugar, en especial coas mulleres, Escaes propúxose acondicionar as vivendas coa posta en marcha das cociñas melloradas, instalando viveiros forestais para repoboar os bosques, construíndo latrinas e baterías sanitarias e pozos sépticos e, en definitiva, desenvolvendo accións de capacitación en educación sanitaria para a construción de comunidades saudables.
O proxecto, que está na súa cuarta fase, seleccionou 12 comunidades que conforman municipalidades delegadas de 3 centros poboados da Microconca Yatún, coa finalidade de focalizar a atención, lograr maior impacto, atender un maior número de familias e conseguir a súa acreditación por parte do Ministerio de Saúde. O programa dálles cobertura a 1.520 persoas. Actualmente, estanse instalando 360 cociñas melloradas que evitan que as mulleres preparen os alimentos en fogóns rústicos a nivel do chan.
Outra medida digna de mención é a da reforestación de 60 hectáreas de bosque con especies nativas ou a instalación de más de 300 latrinas sanitarias, que xa están operativas. A saúde dos membros das familias campesiñas vese limitada pola escasa educación sanitaria, o que deriva en enfermidades da pel e gastrointestinais, que afectan principalmente a poboación infantil. Seguramente este sexa o principio dunha nova concienciación por parte da poboación, grazas ás novas instalacións e aos usos que delas poden facer. Esta ten que ver con outra das medidas estrela: as novas baterías sanitarias e pozos sépticos. O alumnado das escolas non contan con instalacións sanitarias completas nin contornas saudables, o que non facilita unha axeitada eliminación das excretas, residuos orgánicos e inorgánicos, dificultando a viabilidade e eficacia do labor informativo da escola. E por último, o programa de desenvolvemento de capacidades e equidade de xénero con doce círculos culturais de mulleres, fomentando a educación e a aprendizaxe de autoxestión de recursos. Escaes utiliza o método “Reflect Action” que, ademais de aprender a ler, permite que a poboación acade unha actitude crítica.

CEI. O impulso da transformación da educación

O Departamento de Potosí atópase ao sueste da República de Bolivia, sendo o departamento que posúe a menor cifra porcentual en canto a necesidades sociais básicas satisfeitas, e a maior porcentaxe de persoas máis aló do limiar da pobreza. Ningún outro departamento ten tantos pobres, indixentes e marxinais.

Potosí, a pesar de ter xerada unha inmensa riqueza no pasado, é a zona máis pobre e excluída de Bolivia que, á súa vez, é o segundo país máis pobre de América Latina.Ten a taxa máis alta de analfabetismo absoluto e practicamente supera o dobre da media nacional. Os datos din que máis do 28´40 por cento das persoas maiores de 15 anos non saben ler e escribir. A situación na área rural é sempre moito máis dramática. Se a isto se suma a deficiente infraestrutura educativa que provoca o fenómeno das aulas multigrao (aulas onde un só mestre educa a nenos de ata tres graos diferentes), presentamos o panorama da complexa situación na que se debate a educación en Potosí.

Ademais, culturalmente existen problemas moi graves. Mestres que non coñecen o idioma materno dos nenos (quechua ou aymará), ou pais que non aceptan que os seus fillos sexan educados no seu idioma (por ser idiomas abertamente desprezados nas sociedades occidentais). O Centro de Educación Integral Santa Lucía de Yocalla, que xa se encontra en pleno funcionamento, creouse co obxectivo de modificar a actual realidade educativa. O centro deseñou un modelo que permite impulsar a transformación educativa incrementando o potencial científico e tecnolóxico da rexión, de cara á formación dunha moderna cidadanía vinculada tanto á democracia e á equidade, como á competitividade.

Para isto, está a formar cada ano 360 nenos pertencentes ás familias con menos recursos do departamento, coa intención de que moi pronto cheguen a 500 alumnas e alumnos. A través do Centro de Educación Integral, tanto a ONGD Paz e Desenvolvemento como o Centro de Iniciativas para o Desenvolvemento, pretenden asumir as actividades de produción e difusión de coñecementos. O nexo do Centro de Educación Integral co entorno xeográfico e social é moi forte. Esa unión marca as pautas culturais necesarias para un desempeño de excelencia, a través do trilingüismo: quechua, castelán e inglés.

Existen tamén sete ámbitos de actuación política: superar o illamento da educación e capacitación; asegurar o acceso de nenas e nenos e mozas e mozos aos códigos da modernidade; impulsar a creatividade no acceso á difusión e a innovación en materia científico-tecnolóxica; xestión institucional responsable; profesionalización e protagonismo dos educadores; e, por último, o compromiso financeiro da sociedade coa educación e esforzo científico-tecnolóxico.

O Centro Integral de Santa Lucía permite que estes nenos reciban anualmente unha educación que doutro xeito non recibirían. Entre as disciplinas que se imparten, aparecen o teatro e a danza como xeito de complementar unha educación baseada na ruptura dos tópicos sobre o indixenismo e o sometemento ao que historicamente estiveron atados estes pobos, especialmente na zona andina.